Çapraz Sorgu Nedir? Nasıl Yapılır?

Çapraz sorgu, hukuki gerçekleri ortaya çıkarmak ve tanık ve sanık ifadelerindeki güvenilirliği veya çelişkileri tespit etmek amacıyla karşı tarafın avukatı, hakim veya savcı tarafından tanığa veya sanığa yöneltilen sorgulama yöntemidir. Ceza muhakemesi maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını ve neticesinde uyuşmazlığın giderilmesini amaçlar. Uyuşmazlık konusu somut olay tüm gerçekliği ile araştırılır. Bu araştırma yapılırken gerek kolluk gerek savcılık gerekse mahkeme tarafından bazı işlemler yapılmaktadır. Bu işlemler arasında “sorgu” işlemi de bulunmaktadır. Doğrudan soru sorma hakkı 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 201. madde hükmünde düzenlenmiştir. Buna göre bir hususun aydınlatılmasını sağlamak maksadıyla hakim, taraf avukatları ve savcılığa doğrudan soru sorma hakkı tanınmıştır.

Çapraz sorgu ise tanık ya da sanık beyanının doğruluğunu ve güvenilirliğini denetlemek ve bu doğrultuda maddi gerçeği ortaya çıkarmak maksadıyla tanık, sanık, katılan ya da müştekinin sorguya çekilmesidir. Bu hususun genel çerçevesi 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 59. ve 201 maddesinde düzenlenmiştir. Çapraz sorgu ile beyanların doğruluğu ve gerçekliği denetlenmektedir. Bu şekilde maddi gerçeğin ortaya çıkarılması hedeflenir.

Çapraz Sorgu Nedir?

Çapraz sorgu en genel anlamda sanık ve tanık beyanlarını denetlemek için kullanılan bir muhakeme işlemdir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde üye devletlere çapraz sorgu uygulama yükümlülüğü getirilmektedir. Özellikle de Anglo-Sakson hukuk sistemlerinde kullanılmaktadır. Ancak ülkemizde uygulanabilen “çapraz sorgu” tam olarak Anglo-Sakson tarzı sert çapraz sorgu değildir. Türk hukuk sisteminde hakim hala aktif rol sahibidir.

Ancak 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu madde 201 kapsamında düzenlenen “doğrudan soru sorma” yetkisi genişletilmiştir. Taraflar çapraz sorgu ile kendi iddia ve savunmalarını destekleyebilirler. Bu amaçla duruşma öncesinde sorulacak sorular hazırlanır ve duruşmada sorulur. Başarılı bir çapraz sorgu yapılabilirse kurgulanan ifade daha fazla sürdürülemeyecektir. Ancak eğer sorgulama yetersiz kalırsa bu durum bir dezavantaj haline gelebilir.

5271 sayılı CMK’nın 201. maddesine göre;

• Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilirler. Sanık ve katılan da mahkeme başkanı veya hâkim aracılığı ile soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine, mahkeme başkanı karar verir. Gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir.
• Heyet halinde görev yapan mahkemelerde, heyeti oluşturan hâkimler, birinci fıkrada belirtilen kişilere soru sorabilir.

Doğrudan Sorgu Nedir?

İfade ve sorgu işlemleri olayla bağlantılı kişilerin olaya ilişkin beyanlarını oluşturmaktadır. Sorgu sistemi özellikle suçun soruşturulması ve delillerin ortaya çıkarılması açısından yargısal stratejisinin önemli bir parçasıdır. Sorgulamayı yapan kişi ya da makamın amacı maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasıdır. Doğrudan sorgu türünde bir hususun aydınlatılması amaçlanmaktadır.

5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 201. Maddesinde doğrudan sorgu hususu düzenlenmektedir. İlgili madde; “Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilirler. Sanık ve katılan da mahkeme başkanı veya hâkim aracılığı ile soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine, mahkeme başkanı karar verir. Gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir.” hükmün amirdir. Buna göre doğrudan sorgu hakkı hakimlere, taraflara, avukatlara ve savcılığa tanınan bir haktır.

Çapraz Sorgu Nasıl Yapılır?

Çapraz sorgunun nasıl yapılacağı hususunda net bir tarif bulunmamaktadır. Bu husus her somut olaya göre ve sorgulanacak kişiden kişiye değişiklik gösterilebilmektedir. Ancak çapraz sorgu hususunda dikkat edilmesi gereken bazı önemli noktalar bulunmaktadır. Öncelikle sorgulamayı yapacak kişinin dosyaya hâkim olması ve dosyaya faydası olacak sorular sorması gerekmektedir. Uyuşmazlık konusu olayla alakası olmayan soruların sorulması zaman kaybı yaratacak ve yargılama sürecine herhangi bir katkı sağlamayacaktır.

Sorgulamayı yapan kişinin saldırgan tavırlardan kaçınması ve sorgulamayı kronolojik düzen içerisinde kibarca gerçekleştirmesi gerekmektedir. Çapraz sorguda hakimin hatalı ya da zayıf noktaları fark etmesi hedeflenmektedir. Bu bakımdan saldırgan ve kaba tavırlar lehe değil aleyhe olacaktır. Sorgulananın hırpalamasını engellemek hakimin en temel görevlerindendir. Unutulmaması gerekir ki; ustaca gerçekleştirilen bir çapraz sorgu maddi gerçeğe ulaşmanın en iyi yoludur.

Çapraz Sorgunun Amacı Nedir?

Ceza muhakemesi en temel anlamda maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını hedeflemektedir. Bu bakımdan ceza hukuku sürecinde pek çok muhakeme işlemi bu amaç doğrultusunda kullanılır. Bu işlemler hem soruşturma hem de kovuşturma aşamasında kullanılabileceği gibi hem taraflar hem de mahkeme tarafından da kullanılabilmektedir. Çapraz sorguda bu işlemler arasında bir muhakeme işlemidir. Yani çapraz sorgu uyuşmazlık konusu bakımından maddi gerçekliğe ulaşılmasını sağlar.

Aynı zamanda taraflar duruşma öncesinde hazırladıkları sorular ile kendi iddia ve savunmalarını destekler nitelikte neticeye de ulaşabilirler. Yani çapraz sorgu taraflar için kendi haklı davalarını ortaya koymaya yarayan işlemlerden bir tanesidir. Sorulan sorular yapılan “çapraz sorgunun” kalitesini belirlemektedir. Bu nedenle sorgulama yapanın sorgulamayı planlaması ve amacın a uygun sorular sorması değerlidir. Etkili sorular yönlendirici ve kısa nitelikte olmalıdır.

Çapraz Sorguda Avukatların Rolü

Ceza muhakemesi sisteminde olduğu gibi çapraz sorgu bakımından da avukatın önemli bir rolü bulunmaktadır. Bu doğrultuda çapraz sorgu yapmayı planlayan avukat duruşma öncesinde sorularını belirlemeli ve üzerinde çalışmalıdır. Avukatın yargılama sürecini takip etmek ve uygun yerlerde doğru soruyu sormak görevi bulunmaktadır. Doğru ve etkili bir çapraz sorgu yapan avukatın yargılama sürecine etkisi yüksek olacaktır. Ancak çapraz sorgu sınırsız olmayıp bazı usulü kurallar çerçevesinde yapılmalıdır.

Çapraz sorgu interaktif ve yüz yüze şekilde gerçekleştirilmektedir. Yani sorgulayan ve cevaplayan arasında karşılıklılık olması gerekir. Hakim bu sorgulamaya mümkün olduğu kadar az dahil olmalıdır. Ancak Türk hukuk sisteminde çapraz sorguda da hakimin aktif rolü unutulmamalıdır. Ayrıca somut olayla ilgili ve bağlantılı soruların sorulması gerekmektedir. Sorgulamanın işleyişi ve sürecini hakim yönetmektedir.