Karşılıksız Çek

Karşılıksız çek, süresinde ibraz edilmiş olsa da banka hesabında tam karşılığı bulunmadığından ödenmeyen çektir. Dolayısıyla çek düzenlenebilmesinin ön koşullarından biri de karşılıktır. Çeki ödemeye yetecek meblağın çek yaprağı üzerinde gösterilen çek hesabında var olması ve hesap sahibinin emrine amade tutulmasıdır. Karşılığın, muhatap bankaya ödenmek üzere fiilen ibrazı anında hesapta var olması gerekli ve yeterlidir. Karşılıksızlık olgusu, “fili” veya “hukukî” olmak üzere iki şekilde tezahür edebilir. Bunlar:

• Çekin somut karşılığı fiilen bankada mevcut olmasıdır.
• Somut karşılık var fakat düzenleyen bu karşılık üzerinde tasarrufta bulunamamaktır.

Çekin düzenlenmesi anında ya da tedavülü süresince karşılığının bulunmaması veya bulunması, karşılıksızlığın tespitinde dikkate alınmaz. Dolayısıyla karşılığın bankada çekin düzenlenmesi sırasında bulundurulması, ancak ibrazdan önce çekilmesi karşılığın bulunmadığı anlamına gelmektedir. Kadim Hukuk ve Danışmanlık olarak bu yazımızda karşılıksız çekten bahsedeceğiz.

Karşılıksız Çek Nedir?

Süresinde ibraz edilmiş olmasına rağmen, banka hesabında tam karşılığının bulunmaması nedeniyle ödenemeyen çeke “karşılıksız çek” denir. Süresinde ödeme için ibraz edildiğinde, çek hesabında karşılığı tamamen veya kısmen olmayan çek hakkında, muhatap bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılan işleme “karşılıksızdır işlemi” denir.

Karşılıksızdır işlemi, hamilin talepte bulunması hâlinde yapılır. Hamilin imzadan kaçınması hâlinde, karşılıksızdır işlemi yapılmaz. (Çek Kanunu madde 3/4). O hâlde karşılıksızdır işlemi, muhatap bankanın tek taraflı olarak yapacağı bir işlem değildir. Çeki ibraz eden hamil ile muhatap banka arasında, keşideci (düzenleyen) dışında gerçekleşen birlikte yapılması gereken iki taraflı bir tespit işlemidir.

Karşılıksızdır İşlemi Nasıl Yapılır?

Karşılıksız çek, süresinde ibraz edilmiş olsa da banka hesabında tam karşılığı bulunmadığından ödenemeyen çeklerdir. Kural olarak kişi süresinde ödeme yapılması için çeki ibraz eder ancak çek hesabında yeteri kadar para olmayacağı gibi hiç para da olmayabilir. Bu iki durumda da muhatap bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu belirli bir miktar bulunmaktadır. Bu miktarın dışında çek bedelinin karşılanamayan kısmında sınırlı olarak yapılan işlem ise karşılıksızdır işlemidir. Karşılıksızdır işlemi şu şekilde yapılır:

• Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih,
• Hesap durumu,
• Bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar (ve varsa kısmi ödeme) düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar,
• Çeki ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılmak (bu kişi bir tüzel kişiyi temsilen ibraz ettiyse bu husus da belirtilmek) suretiyle,
• İbraz edenle banka yetkilisi tarafından birlikte imzalanarak yapılır. (Çek Kanunu madde 3/4)

Çek Kanunu’nun 3. maddesinin 4. fıkrasında karşılıksızdır işleminin nasıl yapılacağı düzenlenmektedir. Bunun dışında Çek Kanunu’nun 3. maddesinin 8. fıkrasına göre, “İleri tarihli düzenlenen bir çekin icra takibine konu edilmesi için, ibraz tarihinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işleminin yapılması şarttır.” Hükmü yer almaktadır. Çekin üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren 5 yıl geçtikten sonra, ibraz edilmemesi hâlinde, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktara ilişkin sorumluluğu sona erer.

⁠Karşılıksızdır İşlemi Yapma Yükümlülüğü

Çekle işleyen hesapta tutarın kısmen veya tamamen bulunmaması, buna karşılık aynı bankada bulunan, müşteriye ait başka hesaplardaki paranın çeki ödemeye müsait olması, bankaya ödemeyi bu hesaptan yapmasını mümkün kılmaz. Aksine banka bu hesaptan çek bedelini öderse kusurlu sayılır. Ancak muhatap bankanın “virman” yoluyla bu hesaplardan ödeme yapma yetkisi mevcutsa, çekin karşılığı var demektir. Bunun yanı sıra, çek hesabı düzenleyene ait değilse (özellikle temsil yetkisinin bulunmaması halinde olduğu gibi), senedin çek vasfına bir etkisi olmaz. Keza mevcut hesabın kapatılmış bulunması da, senedin çek olma özelliğini etkilemez.

Çek hesabında hiç karşılık bulunmaması ve hamilin sadece muhatap bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutarı talep etmesi hâlinde, bu miktar ödenerek; çekin arka yüzüne tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılarak, bu kişinin tüzel kişi adına bedeli tahsil etmesi hâlinde bu husus da belirtilerek bu kişi ile birlikte banka yetkilisi tarafından imzalanarak karşılıksızdır işlemi yapılır.

Karşılıksızdır İşleminin Sonuçları

Çekin karşılıksız çıkmasının ve karşılıksızdır işlemi yapılmasının sonuçları hukuki, cezai ve idari olmak üzere üç ana başlıkta toplanabilir.

• Hukuki Sonuçlar

Çek hamili, çekin karşılıksız çıkması hâlinde 2004 sayılı İİK’nin kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurabilecek ve alacağını icra yoluyla talep edebilecektir. Çeki ibraz eden yetkili hamil, kendisinden önceki cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına (lehdar, aval vs.) karşı başvuru (müracaat) hakkını kullanabilir.

TTK’nin 810. maddesine göre başvurma hakkı; çekin ödenmemiş olan bedelini, ibraz gününden itibaren bu tutarın faizini, protestonun veya buna denk belirlemenin ve gönderilen ihbarnamelerin giderleri ile diğer giderleri ve çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon bedelini kapsar. Ayrıca TTK m.783/3’e göre; “Muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduktan başka, hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder.”

• Cezai Sonuçlar

Çekin karşılıksız çıkmasının cezai sonuçları adli para cezası, suçun sabit olması hâlinde verilecek güvenlik tedbiri mahiyetindeki “çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı”dır. Çek Kanunu’nun 5/1. maddesine göre karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Mahkeme, ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına mahkemece, yargılama safahatı sırasında her aşamada, koruma tedbiri olarak hükmedilebilir. Koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararlarına karşı yapılan itirazlar bakımdan İcra İflas Kanununun 353. maddesi uygulanır.

• İdari Sonuçlar

Çekin karşılıksız çıkması nedeniyle, mahkemece hakkında (koruma kararı olarak da olsa) çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş olan kişi, elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür. Bu kişi adına yeni bir çek hesabı açılamaz. (Çek Kanunu madde 3/6)

Karşılıksız Çekte Hamilin Hakları

• Takip Yapma ve İcra Ceza Mahkemesine Müracaat Hakkı: Muhatap bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutar dahil kısmî ödeme hâlinde, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz olarak hamile verilir. Çek hamili, bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabileceği gibi, icra mahkemesine 243 şikâyette bulunurken dilekçesine bu fotokopiyi ekleyebilir ve bunu icra daireleri ile mahkemelerde ispat aracı olarak kullanabilir. Mahkeme veya icra dairesinin istemi hâlinde çekin aslı bu mercilere gönderilir. (Çek K.m. 3/6) Karşılıksız çek, çek üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre, kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olup da, kısmen veya tamamen karşılıksız çıkmış bulunan ve karşılıksızlığı Kanunda öngörüldüğü şekilde belgelenmiş olan çektir.

• Gecikme Cezası Talep Etme Hakkı: Banka, çekin karşılığının hesapta bulunmasına rağmen hamiline ödenmesinin geciktirilmesi veya Kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın hamile ödemesini geciktirmesi; hâllerinde, çek hamiline, her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder. Ayrıca faizle sorumlu tutulmaz.

• ⁠İleri Tarihli Çekte Hamilin Takip Yapabilme Hakkı: Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığının Türk Ticaret Kanununun 795’inci maddesi uyarınca kısmen veya tamamen ödenmemiş olması hâlinde, bu çekle ilgili olarak hukukî takip yapılamaz. İleri düzenleme tarihli çekle ilgili olarak hukukî takip yapılabilmesi için, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır. 31/12/2020 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. (Geç.m.3/5)

Karşılıksız Çek İle İlgili Mahkeme Kararları

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 15.03.2004 tarihli 343/5940 Sayılı Kararı

• Hamil çeke dayalı olarak muhatap banka aleyhine takip yapamaz.

Alacaklı Kadir Çetintas vekili tarafından borçlular hakkında 3.750.000.000 TL. asıl alacak ve eklentilerinin tahsili için kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibine geçilmiş ve adı geçenlere örnek 163 numaralı ödeme emri tebliğ edilmiştir. İcra takibinin dayanağı 30.07.2003 keşide tarihli hamiline düzenlenen çek olup, muhatap banka Akbank Sivas şubesidir. TTK’nın 730/12. maddesinin göndermesi ile çekler hakkında da uygulanması gereken aynı kanunun 636. maddesi gereğince çek nedeniyle asıl borçlu keşidece yanında, cirantalar ve bunlara aval verenler hamile karşı müteselsil borçlu sıfatıyla sorumludurlar. Borçlular hakkında kambiyo senetlerine özgü yol ile başlatılan takipte yukarıda yazılanlar dışında muhatap banka hakkında takip yapılamaz Adı geçen bankanın 3167 sayılı yasa gereğince sorumlu olup olmadığı yargılama ile belirlenebilecek bir husustur. Bu nedenle, muhatap banka yönünden kambiyo senetlerine mahsus yol ile başlatılan takibin tümden iptali yerine, yazılı şekilde karar verilmesi isabetsizdir.