Adli Arama ve Önleme Araması

Hukuki olarak ceza muhakemesi yapılırken şüpheli/sanığın ya da delillerin elde edilmesi için arama tedbirine başvurulabilir. Arama, sanık ya da şüphelilerin, suçla alakalı delil ya da müsadereye konu edilen eşyaların ele geçirilmesi maksadıyla ilgililerin konutlarında, eşyalarında, işyerinde ve üstlerinde yapılan işlemleri kapsayan adli kolluk faaliyetidir. Arama, adli arama ve önleme araması olarak ikiye ayrılır.

Arama, kişi hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale niteliği taşıyan bir koruma tedbiri olup, hukuki dayanağını başta Anayasa olmak üzere 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu ve diğer ilgili mevzuat hükümlerinden almaktadır. Bu kapsamda arama tedbiri; bireylerin özel hayatının gizliliği, konut dokunulmazlığı gibi temel hak ve özgürlüklere müdahale teşkil eder. Ancak bu tedbir şartları oluştuğu takdirde gerekli usul ve esaslara uygun şekilde uygulanabilir. Ceza Muhakemesi kapsamında arama;

• Adli arama,
• Önleme araması şeklinde ikiye ayrılmaktadır.

Adli arama, bir suçun işlenmesi halinde faillerin yakalanması suç delillerinin elde edilmesi ya da muhafaza altına alınması maksadıyla yürütülen ceza muhakemesi faaliyetlerinin bir parçasını oluşturmaktadır. Öte yandan önleme araması ise henüz işlenmiş bir suç bulunmamakla beraber kamu düzeninin, genel güvenliğin, genel sağlığın ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması maksadıyla başvurulan idari nitelikte bir arama türüdür. Her iki arama türü bakımından da ölçülülük, gereklilik ve orantılılık ilkeleri esas alınmalıdır. önemle belirtmek gerekir ki hukuka aykırı şekilde gerçekleşen arama kararı neticesinde elde edilen deliller “hukuka aykırı” delil niteliğindedir ve hükme esas alınamaz.

Arama Nedir?

Arama şüpheliyi veya sanığı, suça ilişkin delilleri bulmak veya tehlikeyi, suçu önlemek maksadıyla yapılan hukuki işlemdir. Ceza Muhakemesi kapsamında aramanın amacı muhakeme işlemlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülerek maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasıdır. Ceza muhakemesi kapsamında olayın sadece şekli gerçekliği araştırılmaz. Asıl önemli olan maddi gerçektir. Maddi gerçeğin araştırılmasından kullanılan en önemli gereçlerden biri aramadır.

Arama tedbirinin kişileri korkutmak ya da cezalandırılmak maksadıyla kullanılması hukuka aykırıdır. Zira arama maddi gerçeğin ortaya çıkarılması, kamu düzeni ve güvenliğinin tehlikeye düşmesinin önlenmesi bakımından bir soruşturma işlemidir. Hukuka aykırı şekilde yapılan aram işlemi neticesinde elde edilen deliller hükme esas alınamayacaktır. Bu nedenle aramanın usul ve esaslara riayet edilerek yapılması önem arz eder.

Adli Arama Nedir?

Adli arama; bir suçun işlendiğine veya işlenmekte olduğuna ilişkin makul şüphenin varlığı hâlinde, suç işlediği ya da suça iştirak ettiği değerlendirilen kişinin yahut bu kişiyle bağlantılı yerlerin, suç delillerinin elde edilmesi, muhafaza altına alınması veya şüphelinin yakalanması amacıyla, kanunda öngörülen usul ve güvencelere riayet edilerek konutunda, işyerinde veya sair kapalı ya da açık alanlarda incelenmesine yönelik bir ceza muhakemesi koruma tedbiridir. Kısacası adli arama; belirli kişilerin yakalanması veya suçun iz, eser, emare ya da delillerini elde etme saikiyle yapılan olağan araştırma işlemidir. Adli arama Ceza Muhakemeleri Kanunu kapsamında 116-122. Maddeleri arasında düzenlenmiştir.

Ceza Muhakemeleri kapsamında koruma tedbirleri arasında yer almaktadır. Adli aramanın yapılabilmesi için aranan en önemli şart makul şüphenin varlığıdır. Buna göre makul şüphe; kişinin suç işlediği noktasında objektif gözlemciyi ikna etmeye yeterli olgu ve bilgileri bulunmasıdır. Ayrıca arama tedbirinin uygulanabilmesi için; görünüşte haklılık, gecikmede sakınca bulunan hal ve ölçülülük ilkelerinin bir arada bulunması gerekmektedir.

Önleme Araması Nedir?

Önleme araması; milli güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlakın ya da başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi maksadıyla yapılan arama işlemidir. Önleme araması hakim kararıyla ancak gecikmesinde sakınca olan hallerde mülki amirin yazılı emriyle yapılabilir. Önleme aramasının bir diğer amacı; bulundurulması yasak olan her türlü silah, patlayıcı madde vb. eşyanın tespit edilmesidir. Önleme araması; Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu ile Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği kapsamında şekillendirilmiştir. Ayrıca 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu da uygun düştüğü ölçüde uygulama alanı bulur.

Önleme araması kanunlarda belirtilen hallerde ve sınırlı yerlerde; kişilerin, araçların ve ancak belirlenmiş alanların kontrol edilmesine imkan tanır. Konut, yerleşim yeri ve kamuya açık olmayan özel işyerlerinde önleme araması yapılması mümkün değildir. Önleme aramasına ilişkin talep, emir ve kararlarda; aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yapılacağı yer, geçerli olacağı zaman süresi detaylı bir şekilde belirtilmelidir. Yetkili merciler tarafından verilmiş olan önleme araması kararlarına karşı itiraz yolu açıktır. Usulüne uygun şekilde yapılan önleme aramasında; arama kapsamı dışında elde edilen ancak suç şüphesi doğuran deliller koruma altına alınarak derhal Cumhuriyet savcılığına bildirilmelidir.

Adli Arama ile Önleme Araması Arasındaki Farklar Nelerdir?

Arama ve aramaya ilişkin özel düzenlemeler; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu, 2692 sayılı Sahil Güvenlik ve Komuta Kanunu, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu, 6831 sayılı Orman Kanunu, 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında düzenlenmiştir. Ceza hukukunda arama; suç işlenmesinin önlenmesi veya şüpheli sanık yahut hükümlünün yakalanması, müsadereye tabi eşyanın bulunması ya da delil elde etmek maksadıyla belirli başlı yerlerde yapılan araştırma işlemidir. Arama; adli arama ve önleme araması olarak ikiye ayrılmaktadır. Adlî arama ile önleme araması, hukuki nitelikleri ve amaçları itibarıyla birbirinden farklı kavramlar olup, aralarındaki ayrım aşağıda açıklanmaktadır.

• Adli arama 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu kapsamında düzenlenmektedir. Önleme araması ise Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu kapsamında düzenlenme alanı bulur.
• Adli arama için “makul şüphe” yeterli görülmekte iken önleme aramasında şüphe söz konusu değildir. Zira önleme aramasında maksat tehlikenin ya da suçun önüne geçilmesidir.
• Adli arama şüpheli ya da sanığın yakalanabilmesi, suç delillerinin elde edilmesi maksadıyla yapılır. Önleme araması ise suçun doğmasının ya da tehlike meydana gelmesinin önlenmesi amacıyla yapılır.