Yasama dokunulmazlığı, Anayasa’nın 83. maddesinden 2. ve 3. fıkrasında düzenlenmiştir. Söz konusu düzenleme milletvekilinin temsil görevini yerine getirebilmesini sağlamayı amaçlamaktadır. Bir nevi ceza muhakeme işlemlerinin yapılmasını ve verilen bir cezanın infazını engellemektedir. Anayasamızda yasama dokunulmazlığının kapsamına “suç” kavramı girmektedir. Bu açıdan suçun niteliği veya hükmedilen cezanın ağırlığı önemli değildir.

Anayasa’nın 83. maddesi kapsamında düzenlenen yasama dokunulmazlığına ilişkin düzenlemede hem “kürsü dokunulmazlığı” hem de “yasama dokunulmazlığı” düzenlenmektedir.

  • Kürsü dokunulmazlığı: Parlamenterlerin ifade özgürlüklerinin korunması amacı ile parlamento işlemi sayılabilecek nitelikte olan faaliyetlerin (oy, söz ve düşünce) koruma altına alınmasıdır.
  • Yasama dokunulmazlığı: Kürsü dokunulmazlığının yanı sıra parlamenterlerin parlamento faaliyetlerinin dışındaki fiillerini de koruma altına almıştır. Bu koruma parlamenterlerin söz konusu eylemleri hakkında kovuşturma veya soruşturma sürecinin yürütülebilmesini engellemektedir.

Yasama Dokunulmazlığı Nedir?

Anayasa’nın 83. maddesinin 2. ve 3. fıkrasında yasama dokunulmazlığı düzenlenmiştir. İlgili madde; “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisce başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.

Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla Anayasanın 14’üncü maddesindeki durumlar bu hükmün dışındadır. Ancak, bu halde yetkili makam durumu hemen ve doğrudan doğruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadır.” Hükmünü amirdir.

Yasama dokunulmazlığı düzenlemesi kapsamında parlamenterlere iki farklı dokunulmazlık sağlamaktadır. Bunlar;

  • Muhakeme engeli,
  • İnfaz engeli şeklinde sınıflandırılabilir.

Muhakeme engeli oluşturan dokunulmazlık kapsamında parlamenterin filleri suç olmaktan çıkmaz. Ancak parlamenterin görev süresince soruşturma sürecine tabi tutulması veya yargılanmasını söz konusu madde engellemektedir. İnfaz engeli ise parlamenterlerin seçilmeden önce ya da sonra parlamenter olmaya engel olmayan bir suç nedeni ile verilen cezanın infazı parlamenterlik sıfatının sona ermesinden sonrasına bırakılmasıdır.

İlgili Makale: İptal Davası

Yasama Dokunulmazlığının İstisnaları

Anayasamız kapsamında yasama dokunulmazlığı kavramına iki istisna getirilmiştir. Bu istisnalar aşağıdaki şekildedir;

  • Ağır cezayı gerektiren suçüstü halleri
  • Anayasa madde 14 kapsamına giren haller

Suçüstü hallerde bir kimsenin suçu işlediğine yönelik ciddi emarelerin bulunması suçlamanın keyfi olduğu iddiasını ortadan kaldırır. Anayasa madde 14 kapsamında temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılması yasağı girmektedir.

Buna göre ilgili madde kapsamına gire suçlar bakımından meclis kararı olmadan dokunulmazlıkların kalkacağı düzenlenmektedir. Ancak söz konusu hallerde dokunulmazlıkların kalkabilmesi için soruşturma sürecine seçimden önce başlanmış olması gerekmektedir. Ancak bu şartın meydana gelmesi halinde dokunulmazlıklar kalkacaktır. Parlamento kararı ile dokunulmazlığın kaldırılması, dokunulmazlığı kaldırılan parlamenterin suç işlediği anlamına gelmemektedir. Bu nedenle üyelik sıfatı devam eder.

İlgili Makale: Tam Yargı Davası

Yasama dokunulmazlığı, temsili demokrasilerde iktidara karşı halkın temsilcilerine güvence ve teminat niteliğinde bir koruma mekanizması sağlamaktadır. Bu sayede milletvekilleri fiilen Meclis çalışmalarına katılabilmekte ve haksız suçlamalara karşı korunmuş olmaktadırlar.

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu’nda milletvekili dokunulmazlığının kaldırılması için basit salt çoğunluk (toplantıya katılan milletvekillerinin salt çoğunluğu / yarısının 1 fazlası) gerekir.

  • Karar Sayısı / Örnek: Toplantıya katılan milletvekili sayısı üzerinden hesaplanır. Örneğin, 300 milletvekilinin katıldığı bir oturumda en az 151 kabul oyu gerekir.
  • Oylama Türü: Genel Kurul’daki oylama gizli oyla yapılır.
  • Sonuç: Dokunulmazlığın kaldırılması milletvekilinin üyeliğini kendiliğinden düşürmez; yargılamanın önü açılır, milletvekilliğinin düşmesi için kesinleşmiş mahkûmiyet kararı gerekir.
  • Kim Kaldırır: Yasama dokunulmazlığı Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) kaldırır.
yasama dokunulmazligi nasil kaldirilir
yasama dokunulmazligi nasil kaldirilir

Dokunulmazlığın Kaldırılması ve Sonuçları

Dokunulmazlık Meclis tarafından kaldırılabilmektedir. TBMM dokunulmazlığın kaldırılması kararını toplantıya katılanların 139’dan az olmayan basit salt çoğunluğu ile vermektedir. Burada önemle belirtilmesi gereken önemli husus siyasi parti gruplarının yasama dokunulmazlığına ilişkin karar veremeyeceğidir. Ayrıca milletvekili de kendi dokunulmazlığından kendisi vazgeçemez. Yani bir milletvekilinin kendi kendine dokunulmazlığını kaldırmak istemesi bu dokunulmazlığın kaldırılması sonucunu doğurmaz.

Dokunulmazlığın kaldırılması kararını ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi verebilmektedir. Dokunulmazlığı kaldırılan milletvekilinin, üyeliği sona ermez. Sadece yargılanmasının önü açılır. Milletvekilinin dokunulmazlığının kaldırılması halinde hangi suç hasebiyle kaldırılmışsa da yargılama o suçtan yapılır. Yapılan yargılamanın neticesinde beraat kararı verilirse dokunulmazlık kendiliğinden geri kazanılır. Ayrıca bir işlem yapılmasına gerek kalmaz.

Dokunulmazlık Kararının Kaldırılmasına Karşı Yargısal İtiraz (İptal) Süreci

Meclis kararı ile dokunulmazlıklarının kaldırılması usulü Anayasa’da açık bir şekilde düzenlenmemektedir. Ancak Meclis İçtüzüğünde dokunulmazlıkların nasıl kaldırılacağı düzenlenmektedir. Parlamento kararları kural olarak yargısal denetimine tabi değildir. Ancak dokunulmazlığın kaldırılması durumunda bu karara karşı Anayasa Mahkemesi’ne başvurmak mümkündür.

Yargısal yolun bu şekilde açık olmasının en temel sebeplerinden biri; parlamento çoğunluğunun siyasi amaçlarla birbirlerini parlamentodan attırma amacıyla yapılacak kötü niyetli eylemlerin önüne geçilmesidir. Anayasa Mahkemesi, yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin kararların ancak Anayasa, kanun ve içtüzük hükümlerine uyun olup olmadığını denetlemektedir. Yani Anayasa Mahkemesi tarafından gerçekleştirilebilecek olan denetim yalnızca şekil ve esas yönünden inceleme ile sınırlıdır.

Dokunulmazlığın kaldırılması kararının iptali için hem ilgili milletvekili hem de başka herhangi bir milletvekili başvuruda bulunabilir. Bu başvurunun süresi “7 gün” şeklindedir. Söz konusu süre kararın alındığı tarihten itibaren başlamaktadır. Milletvekilinin başvurusu üzerine verilen karar iptal edilirse dokunulmazlık geri gelecektir.